Foto: AI
De meeste mensen zullen die vraag instinctief met “nee” beantwoorden. Een playroom is immers een ruimte waar seks plaatsvindt. Seks is iets wat mensen doen; cultuur is iets wat mensen maken. Bij cultuur denken we aan musea, muziek, sportverenigingen of carnaval. We denken aan tradities, rituelen en een gedeelde geschiedenis, maar zelden aan seksualiteit. Toch is dat onderscheid minder vanzelfsprekend dan het lijkt.
Neem voetbal. Niemand zal beweren dat voetbal alleen bestaat uit tweeëntwintig mensen die achter een bal aan rennen. Rondom de sport ontstonden clubs, supportersverenigingen, stadions, liederen, rituelen, een eigen taal en een collectief geheugen. De wedstrijd vormt slechts het vertrekpunt van een veel grotere culturele wereld. Hetzelfde geldt voor carnaval, de bruine kroeg of de fanfare. Een gedeelde activiteit groeit uit tot cultuur wanneer mensen er betekenis aan geven en er een gemeenschap omheen ontstaat. Waarom zouden we seksualiteit dan principieel anders behandelen? Waarom beschouwen we seks vrijwel altijd als individueel gedrag, terwijl we bij andere menselijke activiteiten moeiteloos erkennen dat zij een cultuur kunnen voortbrengen?
Misschien is dat precies de vraag die we onszelf moeten stellen wanneer we naar de moderne gay mannencultuur kijken. Niet omdat alles daarin om seks draait, maar omdat seksualiteit historisch misschien een veel grotere rol heeft gespeeld in het ontstaan van die gemeenschap dan we doorgaans aannemen.
Advertentie
Foto: AI
Toen seks de eerste sociale ruimte werd
De geschiedenis van homoseksualiteit wordt meestal verteld als een geschiedenis van emancipatie. Dat verhaal kennen we. Strafbaarheid maakte plaats voor acceptatie, de homobeweging streed voor gelijke rechten, de aidsepidemie veranderde een generatie en uiteindelijk volgden bredere maatschappelijke erkenning en juridische gelijkstelling. Dat is een belangrijke geschiedenis, maar vooral een politieke geschiedenis. Veel minder aandacht is er voor de vraag hoe gewone homoseksuele mannen elkaar vonden en hoe daaruit een gemeenschap ontstond.
Na de Tweede Wereldoorlog waren de mogelijkheden om openlijk als homoseksuele man te leven beperkt. Er waren nauwelijks rolmodellen, vrijwel geen films of televisieseries waarin homoseksuele mannen zichzelf herkenden en weinig plaatsen waar zij elkaar vanzelfsprekend konden ontmoeten. Voor veel mannen begon contact daarom met een seksuele ontmoeting. Niet omdat seks het enige was wat zij zochten, maar omdat het vaak de eerste en soms enige manier was om andere homoseksuele mannen te leren kennen.
Juist daardoor kreeg seksualiteit een betekenis die verder reikte dan de seksuele handeling zelf. Rondom die ontmoetingen ontstonden netwerken, vriendschappen en een gedeelde cultuur. Cruisingplekken, gay sauna’s en later ook datingapps als Grindr waren niet alleen manieren om seks te vinden. Ze vormden ook een sociale infrastructuur waarin mannen elkaar ontmoetten, zichzelf herkenden en ontdekten dat zij onderdeel waren van een grotere gemeenschap. Seks was daarmee niet alleen een vorm van intimiteit, maar ook een manier waarop een gemeenschap zich kon ontwikkelen.
Advertentie
Foto: AI
De cultuur die daaruit groeide
Wanneer je vanuit dat perspectief kijkt, veranderen veel bekende verschijnselen van betekenis. Grindr is dan niet alleen een datingapp, maar een nieuwe uitdrukking van een veel oudere ontmoetingscultuur. De app sluit aan bij een gemeenschap waarin seksuele ontmoeting al decennialang een belangrijke manier is waarop contacten ontstaan. Veel relaties, vriendschappen en langdurige fuckbuddy’s beginnen er. Het seksuele contact is vaak het vertrekpunt, niet noodzakelijk het eindpunt.
Hetzelfde geldt voor de beeldcultuur. Homoporno was lange tijd veel meer dan erotisch materiaal. Voor veel homoseksuele mannen bood zij een eerste blik op een wereld die elders nauwelijks zichtbaar was. Later kwamen internet, X, OnlyFans en het vanzelfsprekende uitwisselen van naaktfoto’s. Iedere nieuwe technologie veranderde de vorm, maar niet de onderliggende behoefte om elkaar te zien, zichzelf zichtbaar te maken en verlangens met anderen te delen. Ook hier sluit de technologie aan op een cultuur die al bestond.
Misschien wordt de culturele betekenis van deze wereld wel het duidelijkst zichtbaar wanneer zij verdwijnt. Wanneer een iconische gay sauna haar deuren sluit, reageren veel homoseksuele mannen met verdriet. Er worden herinneringen opgehaald, foto’s gedeeld en verhalen verteld over eerste ontmoetingen, nieuwe vriendschappen en het moment waarop iemand zich voor het eerst onderdeel voelde van de gemeenschap. Dat verdriet gaat zelden alleen over het verdwijnen van een plek waar seks mogelijk was. Het gaat over het verdwijnen van een plaats die betekenis gaf aan een gedeeld verleden en daarmee aan de gemeenschap zelf.
Advertentie
Foto: AI
Een ander perspectief
Als we seksualiteit binnen de moderne gay mannencultuur ook als cultuur durven te beschouwen, verandert meer dan alleen onze kijk op het verleden. Er ontstaat ook een andere manier om hedendaagse verschijnselen te begrijpen. Veel discussies over Grindr, gay sauna’s, porno, seksfeesten of playrooms vertrekken impliciet vanuit dezelfde aanname: seks is in de eerste plaats gedrag. Daardoor worden deze onderwerpen meestal afzonderlijk besproken als gezondheidsvraagstuk, veiligheidskwestie, commercieel product of moreel debat.
Die perspectieven zijn stuk voor stuk waardevol, maar ze laten een andere vraag vaak onbeantwoord: welke culturele functie vervullen deze plekken en praktijken binnen de gemeenschap zelf? Dat geldt ook voor seksruimtes op sommige gay-evenementen. Voor buitenstaanders worden zij al snel gereduceerd tot een voorziening waar seksuele handelingen kunnen plaatsvinden. Vanuit het perspectief dat in dit artikel is geschetst, kunnen zij ook worden gezien als onderdeel van een cultuur die seksualiteit al decennialang niet alleen beleeft als privégedrag, maar ook als een manier van ontmoeten, verbinden en gemeenschap vormen.
Wie die vraag serieus neemt, hoeft seksualiteit niet te idealiseren of boven kritiek te verheffen. Zoals iedere cultuur kent ook de gay mannencultuur haar eigen spanningen, dilemma’s en grenzen. Maar begrijpen begint met het serieus nemen van de betekenis die mensen zelf aan hun cultuur geven. Misschien is dat uiteindelijk de gedachte achter de vraag waarmee dit artikel begon. Een playroom is niet automatisch cultuur omdat er seks plaatsvindt. Zij kan pas een culturele betekenis krijgen wanneer zij onderdeel wordt van een gemeenschap die er herinneringen, ontmoetingen en gedeelde betekenissen aan verbindt. Misschien geldt dat niet alleen voor een playroom, maar voor een veel groter deel van de moderne gay mannencultuur dan we tot nu toe hebben willen erkennen.
Wat verstaan we eigenlijk onder cultuur?
In de sociale wetenschappen wordt cultuur veel breder opgevat dan kunst, erfgoed of tradities. Cultuur omvat het geheel van gedeelde waarden, normen, rituelen, symbolen, verhalen, gebruiken en sociale praktijken waarmee mensen betekenis geven aan hun leven. Zij ontstaat wanneer een groep mensen bepaalde gewoonten ontwikkelt, die door de tijd heen worden doorgegeven en herkenbaar worden voor de gemeenschap zelf.
Daarom spreken we zonder aarzelen over sportcultuur, cafécultuur, festivalcultuur, jongerencultuur of motorcultuur. In al die gevallen draait cultuur niet alleen om de activiteit zelf, maar om alles wat daaromheen ontstaat: een eigen taal, kleding, omgangsvormen, ontmoetingsplekken, rituelen en een collectieve geschiedenis. De activiteit vormt het vertrekpunt; de gemeenschap maakt er cultuur van.
Vanuit dat perspectief is het niet vreemd om dezelfde vraag te stellen over seksualiteit. Niet omdat seks op zichzelf cultuur zou zijn, maar omdat ook rondom seksualiteit gemeenschappen kunnen ontstaan met herkenbare codes, rituelen, symbolen en ontmoetingsplaatsen. Binnen de moderne gay mannencultuur is dat historisch gezien een bijzonder relevant perspectief, omdat seksuele ontmoetingen lange tijd nauw verweven waren met sociale ontmoeting en gemeenschapsvorming.
Dat betekent niet dat iedere seksuele praktijk automatisch cultureel erfgoed is. Evenmin betekent het dat alles binnen een seksuele cultuur positief of kritiekloos moet worden benaderd. Culturen veranderen voortdurend, kennen interne discussies en kunnen ook uitsluiten of problematische kanten hebben. De vraag is daarom niet óf seksualiteit cultuur is, maar onder welke omstandigheden seksuele praktijken onderdeel worden van een bredere culturele wereld. Juist die vraag staat centraal in het debat over de betekenis van playrooms, sauna’s, cruisingplekken en andere ontmoetingsruimtes binnen de gay mannencultuur.
Delen
Steun Queer Nederland
We zijn trots dat Queer Nederland onafhankelijk en community-driven is. Maar onafhankelijk publiceren kost tijd, energie en middelen. Om te blijven bestaan en te groeien hebben we jouw steun nodig. Wil je bijdragen aan een queer magazine dat ons allemaal een stem geeft? Overweeg dan een donatie via onze steunpagina. Elke bijdrage, groot of klein, maakt het verschil. Dankzij jouw steun kunnen wij blijven bouwen aan een platform waar queer verhalen de ruimte krijgen die ze verdienen.