Zelfbeschikking betekent ook dat je niet alleen vraagt om ruimte, maar die samen creëert. Beeld: AI.
Na de openstelling van het huwelijk voor paren van gelijk geslacht in 2001 leek een belangrijk hoofdstuk van de Nederlandse homo-emancipatie te zijn afgesloten. Een fundamentele wettelijke ongelijkheid was opgeheven. Homoseksuele stellen konden trouwen en kregen daarmee dezelfde juridische erkenning als heteroseksuele stellen. Het was een belangrijke overwinning, en begrijpelijk dat het homohuwelijk lange tijd als een van de grote symbolen van de emancipatie werd gezien.
Daarna verschoof de aandacht. De juridische gelijkheid was grotendeels bereikt en maatschappelijke acceptatie werd het nieuwe emancipatieproject. Het ging steeds meer over de manier waarop lhbtiq+ mensen door de samenleving werden gezien. Over zichtbaarheid en representatie, over beeldvorming en over het vergroten van de acceptatie van homoseksualiteit, biseksualiteit en genderdiversiteit.
Dat was op zichzelf geen vreemde ontwikkeling. Wettelijke gelijkheid verandert niet automatisch de manier waarop mensen naar elkaar kijken. Maar gaandeweg werd de mate waarin de samenleving lhbtiq+ mensen accepteerde ook een belangrijke maatstaf voor de voortgang van de emancipatie. Daarmee kwam de blik van de meerderheid steeds centraler te staan. Hoe meer acceptatie, hoe verder we waren gekomen. Hoe minder acceptatie, hoe groter de zorgen over de staat van de emancipatie.
Juist daarom is de huidige afname van maatschappelijke acceptatie zo verontrustend geworden. Wanneer homoseksualiteit en genderdiversiteit opnieuw onderwerp worden van maatschappelijk conflict, wanneer lhbtiq+ mensen zich minder vanzelfsprekend geaccepteerd voelen en wanneer de ruimte voor zichtbaarheid onder druk komt te staan, ontstaat al snel het gevoel dat de emancipatie wordt teruggedraaid.
Maar daarmee wordt ook zichtbaar hoe afhankelijk we onze emancipatie zijn gaan maken van de houding van anderen. We zijn na het bereiken van wettelijke gelijkheid steeds meer gaan kijken naar de vraag of de samenleving ons accepteert. Als die acceptatie afneemt, voelen we dat als een verlies van emancipatie. De vraag is of dat wel de juiste maatstaf is.
Advertentie
Emancipatie gaat over zelfbeschikking
Emancipatie gaat uiteindelijk niet over de vraag of anderen je accepteren. Het gaat over de mogelijkheid om zelf je leven te bepalen. Over zeggenschap over je eigen bestaan, over de vrijheid om keuzes te maken en over de mogelijkheid om die keuzes volwaardig en in veiligheid te leven.
De vrouwenemancipatie laat goed zien wat daarmee wordt bedoeld. Niemand beschouwt de emancipatie van vrouwen als een project dat erop gericht is dat mannen vrouwen accepteren. Het gaat om de positie van vrouwen en om hun vermogen om zelfstandig hun leven vorm te geven. Daarom gaat de vrouwenemancipatie onder meer over veiligheid op straat, economische zelfstandigheid en gelijk loon, over de verdeling van huishoudelijk werk en de opvoeding van kinderen en over de mogelijkheid om zelf te beslissen over zwangerschap en abortus.
Op al die terreinen kan formele gelijkheid bestaan terwijl de feitelijke vrijheid nog wordt beperkt. Een vrouw kan juridisch dezelfde rechten hebben als een man en toch niet dezelfde mogelijkheden hebben om haar leven veilig en zelfstandig vorm te geven. Dat maakt duidelijk dat emancipatie verder gaat dan de vraag of een groep juridisch gelijk is of door anderen wordt geaccepteerd.
Voor lhbtiq+ mensen zou hetzelfde uitgangspunt moeten gelden. Het homohuwelijk was een belangrijke emancipatoire verworvenheid, maar het kon nooit het sluitstuk van de emancipatie zijn. Hetzelfde geldt voor maatschappelijke acceptatie. Het is prettig en belangrijk wanneer mensen ons accepteren, maar onze emancipatie kan daar niet van afhankelijk zijn.
De vraag die ertoe doet is of lhbtiq+ mensen daadwerkelijk hun eigen leven kunnen leiden. Of zij zich vrij en veilig kunnen bewegen, relaties kunnen aangaan, seksualiteit kunnen beleven, hun sociale leven kunnen vormgeven en zichzelf kunnen zijn zonder dat de verwachtingen van anderen voortdurend bepalen hoeveel ruimte daarvoor bestaat. Dat is een andere manier om naar emancipatie te kijken.
Advertentie
Van geaccepteerd worden naar zelf bepalen
Als emancipatie draait om de mogelijkheid om zelf je leven te bepalen, dan heeft dat ook gevolgen voor de richting van de queer beweging. De vraag is dan niet langer hoe we de samenleving zover krijgen dat zij ons accepteert, maar hoe we ervoor zorgen dat lhbtiq+ mensen daadwerkelijk de ruimte hebben om hun eigen leven vorm te geven.
Daarvoor is meer nodig dan alleen gelijke rechten. Wetgeving blijft daarvoor noodzakelijk, maar ook voorzieningen moeten aansluiten bij lhbtiq+ levens. Soms betekent dat dat algemene voorzieningen goed toegankelijk en ingericht moeten zijn, soms dat specifieke voorzieningen nodig zijn.
Ook als gemeenschap moeten we in staat zijn om invloed uit te oefenen op de omstandigheden waarin we leven. Waar bestaande voorzieningen tekortschieten, moeten we zelf kunnen organiseren wat nodig is: plekken om elkaar te ontmoeten, eigen cultuur en media, sociale netwerken en vormen van onderlinge ondersteuning. Niet als alternatief voor deelname aan de samenleving, maar als uitdrukking van een gemeenschap die ook zelf verantwoordelijkheid kan nemen voor haar welzijn.
Zo wordt zelfbeschikking meer dan een individuele vrijheid. Het betekent ook dat een gemeenschap niet volledig afhankelijk is van de bereidheid van anderen om haar behoeften te herkennen en daarin te voorzien. De algemene samenleving heeft een verantwoordelijkheid voor de voorwaarden waaronder lhbtiq+ mensen kunnen leven, maar de queer gemeenschap moet ook de ruimte en mogelijkheden hebben om daar zelf vorm aan te geven.
Daarmee kan de queer beweging haar aandacht opnieuw richten op waar emancipatie uiteindelijk voor bedoeld is: niet geaccepteerd worden als doel op zichzelf, maar de vrijheid en de mogelijkheden om zelf een goed leven en een sterke gemeenschap vorm te geven.
Pride gaat niet over acceptatie
Pride wordt vaak uitgelegd als een oproep tot acceptatie: de samenleving moet lhbtiq+ mensen accepteren zoals ze zijn. Historisch gezien ligt de oorsprong van Pride echter ergens anders. De eerste Pride-optochten kwamen voort uit verzet tegen een samenleving waarin lhbtiq+ mensen zich moesten verbergen en waarin openlijk jezelf zijn niet vanzelfsprekend was. Pride draaide daarom in de eerste plaats om zichtbaarheid, verzet tegen schaamte en het opeisen van ruimte. Het ging niet om de vraag of anderen ons accepteerden, maar om het recht om er te zijn en jezelf te laten zien.
Onbeschaamd jezelf kunnen zijn betekent dat je zichtbaar kunt zijn zonder jezelf kleiner te maken, zonder je gedrag, uiterlijk, relatie of identiteit aan te passen om anderen niet voor het hoofd te stoten. Niet eerst afwachten of iemand anders het goedkeurt, maar zelf bepalen hoeveel ruimte je inneemt en hoe je je leven leeft. Dat betekent ook dat niet iedere vorm van queer zichtbaarheid aangenaam, begrijpelijk of herkenbaar hoeft te zijn voor de buitenwereld. Pride vraagt juist ruimte voor de verscheidenheid binnen de gemeenschap zelf.
Daarmee is Pride geen verzoek om acceptatie, maar een uitdrukking van zelfbeschikking. Het gaat om de vrijheid om jezelf te laten zien zoals je bent en om samen met anderen ruimte te creëren voor levens die niet in de dominante norm passen. Dat maakt Pride ook tot een collectieve aangelegenheid. Individuen kunnen zichzelf zichtbaar maken, maar een gemeenschap kan elkaar ook de ruimte geven om dat zonder schaamte en zonder verontschuldiging te doen.
Juist daarom is Pride meer dan een feest of een demonstratie. Het is een moment waarop een gemeenschap zichtbaar maakt dat zij zichzelf niet hoeft te verbergen, te normaliseren of te verontschuldigen om deel te mogen uitmaken van de samenleving. Acceptatie door anderen kan prettig zijn, maar is niet waar Pride haar betekenis aan ontleent. Die betekenis ligt in het recht en de vrijheid om er te zijn, jezelf te zijn en daar niet beschaamd over te hoeven zijn.
Delen
Steun Queer Nederland
We zijn trots dat Queer Nederland onafhankelijk en community-driven is. Maar onafhankelijk publiceren kost tijd, energie en middelen. Om te blijven bestaan en te groeien hebben we jouw steun nodig. Wil je bijdragen aan een queer magazine dat ons allemaal een stem geeft? Overweeg dan een donatie via onze steunpagina. Elke bijdrage, groot of klein, maakt het verschil. Dankzij jouw steun kunnen wij blijven bouwen aan een platform waar queer verhalen de ruimte krijgen die ze verdienen.