Seksueel geweld binnen de LHBTI+ gemeenschap. Deel 1 – De verborgen werkelijkheid
Foto: AI
Inleiding: Een driedelig onderzoeksdossier
Seksueel geweld is een van de meest ingrijpende ervaringen die iemand kan meemaken. Toch blijft het onderwerp binnen de LHBTI+-gemeenschap opvallend vaak onderbelicht. Het publieke debat richt zich meestal op geweld tegen vrouwen in heteroseksuele relaties terwijl onderzoek al jaren laat zien dat ook lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele personen, transgender personen, non-binaire mensen en intersekse personen bovengemiddeld vaak slachtoffer worden van seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Tegelijkertijd rust er nog altijd een groot taboe op dit onderwerp. Slachtoffers herkennen zichzelf niet altijd in de bestaande voorlichting, vrezen onbegrip of discriminatie en vinden daardoor moeilijker de weg naar passende hulp. Bovendien bestaan er hardnekkige misverstanden over seksueel geweld binnen queer relaties en de gemeenschap zelf. Dat maakt het probleem niet alleen minder zichtbaar, maar ook moeilijker bespreekbaar.
Met dit driedelige onderzoeksdossier wil Queer Nederland bijdragen aan meer kennis, herkenning en openheid. Niet om de LHBTI+-gemeenschap in een negatief daglicht te plaatsen, maar juist omdat iedere gemeenschap de verantwoordelijkheid heeft om ook haar moeilijke onderwerpen bespreekbaar te maken. Alleen door feiten te benoemen, ervaringen serieus te nemen en betrouwbare informatie te delen, kunnen we bijdragen aan een veiligere samenleving voor iedereen.
In deel één leggen we de basis. We onderzoeken wat seksueel geweld precies is, hoe de Nederlandse wet het begrip definieert, welke vormen van seksueel geweld bestaan en waarom toestemming – of consent – tegenwoordig centraal staat. Ook bekijken we de eerste onderzoeksresultaten waaruit blijkt dat LHBTI+-personen vaker slachtoffer worden van seksueel geweld dan de algemene bevolking.
In deel twee gaan we dieper in op de vraag waarom juist onze gemeenschap extra kwetsbaar is. We bespreken de verschillen tussen homoseksuele mannen, lesbische vrouwen, biseksuele personen, transgender, non-binaire en intersekse personen. Daarnaast besteden we aandacht aan onderwerpen als minderheidsstress, datingapps, chemsex, fetisjisering, ‘corrective rape’, stereotype beeldvorming en de redenen waarom veel slachtoffers hun ervaringen nooit naar buiten brengen.
In deel drie staat de impact centraal. Welke gevolgen heeft seksueel geweld op korte en lange termijn? Hoe verloopt herstel? Welke hulp is beschikbaar en sluit die voldoende aan bij de behoeften van queer personen? Tot slot kijken we naar de rol die wij als gemeenschap zelf kunnen spelen in preventie, ondersteuning en het creëren van een cultuur waarin toestemming, veiligheid en wederzijds respect vanzelfsprekend zijn.
Seksueel geweld kent geen seksuele oriëntatie, geen genderidentiteit en geen leeftijd. Onze aandacht, zorg en solidariteit zouden die grenzen evenmin mogen kennen.
Wanneer in de media aandacht wordt besteed aan seksueel geweld, gaat het meestal over een mannelijke dader en een vrouwelijk slachtoffer. Dat beeld is begrijpelijk, want vrouwen vormen wereldwijd nog altijd de grootste groep slachtoffers van seksueel geweld. Maar het is tegelijkertijd onvolledig. Achter die bekende verhalen schuilt een veel minder zichtbaar probleem: seksueel geweld binnen de LHBTI+-gemeenschap.
Lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuele personen, transgender personen, non-binaire mensen en intersekse personen krijgen relatief vaker te maken met seksueel grensoverschrijdend gedrag dan heteroseksuele en cisgender personen. Toch wordt hierover nauwelijks gesproken. Voorlichtingscampagnes richten zich zelden op queer slachtoffers, wetenschappelijk onderzoek staat nog in de kinderschoenen en veel slachtoffers herkennen zichzelf niet in de verhalen die zij zien of horen. Het gevolg is dat velen zwijgen – uit schaamte, angst of omdat zij simpelweg niet beseffen dat wat hen is overkomen seksueel geweld was.
Dat zwijgen heeft gevolgen. Niet alleen blijven daders daardoor vaker buiten beeld, ook lopen slachtoffers belangrijke medische, psychologische en juridische ondersteuning mis. Juist daarom verdient dit onderwerp meer aandacht. Niet om de LHBTI+-gemeenschap in een negatief daglicht te stellen, maar om een realiteit bespreekbaar te maken die te lang onderbelicht is gebleven.
In dit drieluik onderzoeken we wat seksueel geweld precies is, hoe de Nederlandse wet hiermee omgaat, waarom queer personen vaker slachtoffer worden, welke gevolgen dat kan hebben en welke hulp beschikbaar is. Want pas wanneer we bereid zijn ook de moeilijke onderwerpen binnen onze eigen gemeenschap bespreekbaar te maken, kunnen we bouwen aan een veiligere en inclusievere samenleving.
Wat verstaan we onder seksueel geweld?
Seksueel geweld is iedere seksuele handeling die plaatsvindt zonder vrijwillige toestemming van alle betrokkenen. Dat lijkt een eenvoudige definitie, in de praktijk is de werkelijkheid vaak complexer.
Veel mensen denken bij seksueel geweld onmiddellijk aan verkrachting. Dat is begrijpelijk, echter het begrip omvat veel meer. Ook ongewenste aanrakingen, seksuele intimidatie, online seksuele dwang, het verspreiden van intieme beelden zonder toestemming, aanranding, seksuele chantage, misbruik van een afhankelijkheidsrelatie en gedwongen seksuele handelingen vallen hieronder. De kern is steeds dezelfde: iemand verliest de regie over het eigen lichaam doordat een ander diens grenzen overschrijdt.
Belangrijk daarbij is dat toestemming niet alleen moet worden gegeven, het dient ook vrijwillig te gebeuren en bewust. Op ieder moment kan deze worden ingetrokken. Wie onder zware druk staat, bang is, slaapt, bewusteloos is of door alcohol of drugs niet meer vrij kan beslissen, kan geen geldige toestemming geven.
Juist dat laatste wordt nog vaak onderschat. Veel slachtoffers vertellen achteraf dat zij tijdens het incident “bevroren waren”. Ze vochten niet terug, schreeuwden niet en probeerden niet weg te komen. Lange tijd werd dit gebrek aan fysiek verzet ten onrechte gezien als een aanwijzing dat er geen sprake was van seksueel geweld. Inmiddels weten we uit traumapsychologisch onderzoek dat bevriezen – ook wel de freeze-reactie genoemd – een normale reactie van het lichaam is op extreem gevaar. Net zoals vluchten of vechten is verstijven een automatische overlevingsreactie waar iemand nauwelijks invloed op heeft.
Advertentie
Foto: AI
De Wet seksuele misdrijven: toestemming staat centraal
Nederland zette in 2024 een belangrijke stap met de invoering van de Wet seksuele misdrijven. Daarmee veranderde de manier waarop naar seksueel geweld wordt gekeken fundamenteel.
Voorheen lag de nadruk sterk op dwang of geweld. In veel situaties moest kunnen worden aangetoond dat een slachtoffer zich had verzet of dat sprake was geweest van fysiek geweld of bedreiging. Dat sloot onvoldoende aan bij de werkelijkheid van veel slachtoffers, die uit angst of verlamming niet in staat waren zich te verzetten.
De nieuwe wet legt de nadruk op toestemming. Niet langer is de vraag of iemand zich voldoende heeft verzet, wel of duidelijk was dat de ander géén seks wilde of niet in staat was daar vrijwillig mee in te stemmen. Iemand die signalen van afwijzing negeert of had moeten begrijpen dat de ander niet vrijwillig deelnam, kan strafbaar zijn.
Daarmee sluit Nederland aan bij een bredere internationale ontwikkeling waarin seksuele autonomie centraal staat. Seks is alleen wederzijds wanneer beide personen daar vrijwillig voor kiezen. Geen verzet betekent dus niet automatisch toestemming.
Voor de LHBTI+-gemeenschap is deze wetswijziging eveneens belangrijk. Ook binnen queer relaties gelden dezelfde normen en dezelfde bescherming. Seksueel geweld is niet afhankelijk van de seksuele oriëntatie of genderidentiteit van de betrokkenen.
Veel meer dan verkrachting
Hoewel verkrachting de meest ernstige vorm van seksueel geweld is, bestaat het probleem uit een breed spectrum van gedragingen.
Seksuele intimidatie kan beginnen met ongewenste seksuele opmerkingen, seksueel getinte berichten of ongewenste aanrakingen. Online zien we daarnaast een groei van digitale vormen van seksueel geweld. Denk aan het zonder toestemming verspreiden van naaktfoto’s, het onder druk zetten om seksuele beelden te sturen, seksuele afpersing (sextortion) of het heimelijk opnemen van seksuele handelingen.
Ook binnen relaties kan sprake zijn van seksueel geweld. Het idee dat partners automatisch recht hebben op seks is hardnekkig, maar onjuist. Ook binnen een huwelijk of langdurige relatie moet iedere seksuele handeling vrijwillig zijn. Toestemming moet telkens opnieuw worden gegeven.
Daarnaast bestaan er specifieke vormen zoals stealthing, waarbij iemand tijdens de seks zonder toestemming het condoom verwijdert. Ook seksuele handelingen verrichten terwijl iemand slaapt of zwaar onder invloed is, vallen onder seksueel geweld.
Binnen sommige delen van de LHBTI+-gemeenschap wordt bovendien gesproken over seksuele dwang tijdens chemsex. Hoewel de meeste mensen vrijwillig deelnemen aan chemsex, ontstaan er situaties waarin iemand door drugsgebruik niet langer in staat is grenzen aan te geven of waarin middelen bewust worden gebruikt om iemand weerloos te maken. In zulke gevallen vervaagt toestemming volledig en kan sprake zijn van ernstig seksueel geweld.
Advertentie
Foto: AI
Tussen wie komt seksueel geweld voor?
Een van de grootste misverstanden is dat seksueel geweld vrijwel uitsluitend voorkomt tussen een man en een vrouw. De werkelijkheid is veel diverser.
Seksueel geweld kan plaatsvinden tussen twee mannen, twee vrouwen, tussen cisgender en transgender personen, binnen polyamoreuze relaties of tussen mensen die elkaar pas net hebben ontmoet. De seksuele oriëntatie van de pleger of het slachtoffer verandert niets aan de ernst van het geweld.
De pleger is bovendien lang niet altijd een onbekende. Integendeel. Internationaal onderzoek laat zien dat seksueel geweld vaak wordt gepleegd door iemand die het slachtoffer kent: een partner, ex-partner, vriend, familielid, collega, huisgenoot of date. Ook binnen de queer gemeenschap blijkt dat veel daders afkomstig zijn uit de directe sociale omgeving.
Juist dat maakt seksueel geweld vaak zo ingewikkeld. Wanneer de pleger iemand is die je vertrouwt, ontstaat er niet alleen lichamelijk en psychisch trauma, maar ook een diep gevoel van verraad. Slachtoffers vragen zich af of zij de situatie verkeerd hebben ingeschat, geven zichzelf de schuld of zijn bang de sociale kring kwijt te raken wanneer zij het geweld bespreekbaar maken.
De cijfers laten een duidelijke trend zien
Hoewel seksueel geweld nog altijd sterk wordt ondergerapporteerd, wijzen vrijwel alle onderzoeken dezelfde kant op: LHBTI+-personen lopen een groter risico dan heteroseksuele en cisgender personen.
Uit onderzoek van Rutgers blijkt dat vooral biseksuele vrouwen opvallend vaak slachtoffer worden van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ook homoseksuele mannen, transgender personen en non-binaire personen rapporteren aanzienlijk vaker ervaringen met seksueel geweld dan de algemene bevolking.
De Veiligheidsmonitor van het Centraal Bureau voor de Statistiek laat eveneens zien dat LHBTQIA+-personen vaker slachtoffer worden van geweld in brede zin, waaronder seksuele delicten. Vooral transgender en non-binaire personen behoren tot de meest kwetsbare groepen.
Deze cijfers moeten echter met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Ze laten waarschijnlijk niet de volledige omvang van het probleem zien. Seksueel geweld is namelijk een van de meest ondergerapporteerde vormen van geweld. Veel slachtoffers doen nooit aangifte, zoeken geen hulp en vertellen hun verhaal zelfs niet aan vrienden of familie.
Wanneer het slachtoffer daarnaast ook nog bang is voor discriminatie vanwege diens seksuele oriëntatie of genderidentiteit, wordt die drempel nog hoger.
Dat roept een belangrijke vraag op: waarom blijken juist LHBTI+-personen zo vaak slachtoffer te worden van seksueel geweld?
Die vraag staat centraal in het volgende deel van deze reeks.
LINKS
Wet- en regelgeving
- Rijksoverheid – Wet seksuele misdrijven: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/seksuele-misdrijven/wet-seksuele-misdrijven
- Overheid.nl – Wet seksuele misdrijven: https://wetten.overheid.nl/
Onderzoek en statistieken
- Rutgers – Feiten en cijfers seksueel geweld: https://rutgers.nl/themas/seksueel-geweld/feiten-en-cijfers-seksueel-geweld/
- Rutgers – Fenomenen van seksueel geweld (2022): https://rutgers.nl/onderzoeken/fenomenen-van-seksueel-geweld-2022/
- Rutgers – Seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld bij bi+ mensen: https://rutgers.nl/onderzoeken/seksueel-grensoverschrijdend-gedrag-en-seksueel-geweld-bij-bi-mensen/
- Rutgers – Thema Seksueel Geweld: https://rutgers.nl/themas/seksueel-geweld/
- Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) – Veiligheidsmonitor: https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/veiligheidsmonitor
- CBS – 1 op de 10 LHBTQIA+-personen slachtoffer van geweld: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/50/1-op-10-lhbtqia-personen-slachtoffer-van-geweld
- Movisie – LHBTI+: https://www.movisie.nl/thema/lhbti
- European Union Agency for Fundamental Rights (FRA) – LGBTIQ Survey III: https://fra.europa.eu/en/publication/2024/lgbtiq-survey-iii
- World Health Organization (WHO) – Violence against women: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women
Hulpverlening
- Centrum Seksueel Geweld: https://centrumseksueelgeweld.nl
- Slachtofferhulp Nederland: https://www.slachtofferhulp.nl
- Politie – Roze in Blauw: https://www.politie.nl/informatie/roze-in-blauw.html
- COC Nederland: https://www.coc.nl
- Punt Queer: https://www.puntqueer.nl/nl/
- Transgender Netwerk Nederland: https://www.transgendernetwerk.nl
- Bi+ Nederland: https://www.biplus.nl
- 113 Zelfmoordpreventie: https://www.113.nl
Internationale organisaties
- ILGA-Europe: https://www.ilga-europe.org
- United Nations Free & Equal: https://www.unfe.org
Delen
BEKIJK OOK
Steun Queer Nederland
We zijn trots dat Queer Nederland onafhankelijk en community-driven is. Maar onafhankelijk publiceren kost tijd, energie en middelen. Om te blijven bestaan en te groeien hebben we jouw steun nodig. Wil je bijdragen aan een queer magazine dat ons allemaal een stem geeft? Overweeg dan een donatie via onze steunpagina. Elke bijdrage, groot of klein, maakt het verschil. Dankzij jouw steun kunnen wij blijven bouwen aan een platform waar queer verhalen de ruimte krijgen die ze verdienen.